Siyasi çekişmelerden etnik din kutuplaşmalarına, ülke ekonomisinden devrim niteliğindeki buluşlara, Türkçe-Arapça Ezan tartışmalarından bölücü eşkıyalara, asilerden isyancılara, doğal afetlerden depremlere ve Ulu Önder Atatürk’ün vefatı...

1930-40 yılları arasında Türkiye’de neler oldu, neler yaşandı?

İşte karşınızda 30’ların Türkiye’si…

***

YIL 1930…

1930’un Ocak ayında rejime karşı sert eleştirileriyle bilinen Resimli Ay Gazetesi’ne Türklük aleyhine propaganda yapmaktan dava açıldı. Davada mahkûmiyet kararı çıktı.

Nisan ayında ise devrim niteliğinde bir olay gerçekleşti. 3 Nisan’da kabul edilen yasayla kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı tanındı. Aynı ayın içinde komünist fikirleri ve rejime muhalefetiyle bilinen Yarın Gazetesi’nin Sahibi Arif Oruç, bu yayınları dolayısıyla tutuklandı. 1 Haziran’da ise resmi ve özel bütün kurumlarda Arap harflerinin kullanış izni sona erdi ve o sıralarda Türkiye’de büyük bir isyan baş gösterdi.

1925 yılında Şeyh Sait İsyanına katılan asilerin bir kısmı kaçarak Ağrı Dağı’na sığınmıştı. Burada yeniden örgütlenen asiler bir süredir soru çıkarmaya devam ediyorlardı. Ağrı Dağı’nın bölgesindeki eşkıyaların temizlenmesi için hazırlıklar yapılarken, eşkıyalar tarafından Zeylanbucak merkezi ele geçirildi ve jandarma karakoluna silahlı saldırı yapıldı. Eş zamanlı Erdiş’e saldıran eşkıya, bu bölgenin kontörlünü kısmen ele geçirdi. Fevzi Çakmak, İsmet İnönü ve Mustafa Kemal Atatürk bir toplantı yaparak isyanın bastırılması için çalışma yaptı.

İsyancıların İran’a kaçmasını engellemek için Türk Hükümeti İran’a baskı yaptı ve yapılan baskılar sonucunda İran Türkiye ile işbirliği yapmayı kabul etti. 7 Eylül’de Türk uçakları Ağrı Dağı’nı ablukaya aldı ve uçaklarla isyancılar bomba yağmuruna tutuldu. Sadece 1 hafta içerisinde bine yakın isyancı ölürken, geri kalanı teslim oldu. İsyanın bastırılması için harcanan para, Türkiye’nin yıllık bütçesinin neredeyse 2 katıydı.

1930’un 12 Ağustos’u bir milat oluyordu. Atatürk, iktidar partisi üzerinde bir denetim yapacak bir muhalefet parti kurulmasını istiyordu ve talimatıyla Cumhuriyet’e ve Laikliğe sadık parti kurmak için Fethi Okyar’ı görevlendirdi. Onun başkanlığında Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. O sıralarda Vecihi Hürkuş uçak modelleri ve tipleri tasarlamaya devam ediyordu. Kadıköy’de bir keresteci dükkânı kiraladı ve burada 3 ay içinde Vecihi-14 uçağını imal etti. İki kişilik tek motorlu spor ve eğitim uçağı ilk uçuşunu büyük bir kalabalık ve basın topluluğu karşısında, Kadıköy’ün Fikirtepe Semtinde gerçekleştirdi. Vecihi-14, Vecihi Hürkuş’un ürettiği ikinci uçaktı ve Türkiye’nin ilk sivil uçağıydı.

Eylül bu olumlu gelişmeyle biterken, Ekim ayı bir doğal afetle geldi. İzmir’de sel… 117 kişi hayatını kaybetti, 2 bine yakın vatandaş evsiz kaldı. Kasım ayında ise muhalefet partisi olması için kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası, kurulduktan 4 ay sonra demokrasi için şartların henüz oluşmadığını göz önüne alınarak kendini fesh etti.

***

YIL 1931…

İstanbul’da yayımlanan Bıldırcın, Piliç ve Çapkın Kız dergileri hakkında müstehcen yayın davası açıldı. Mayıs ayında ise Şair Nazım Hikmet, komünizm propagandası yaptığı ve halkı suça teşvik ettiği gerekçesiyle yargılandı.

YIL 1932…

22 Ocak gününde Yerebatan Camii bir tarihe tanıklık ediyordu. Cami kürsüsündeki Hafız Yaşar Okur, Kur’an’ı ilk defa Türkçe olarak okudu ve camiler peşi sıra bunu tekrarladılar. Haziran ayında ise Türkiye’deki yabancıların kamu işlerinde çalışması yasaklandı. 4 Temmuz’da ise İçişleri Bakanı Şehmus Kaya, Ankara’dan İstanbul’a otomobili ile giden ilk kişi olarak tarihe geçti. O sıralarda Diyanet İşleri Başkanlığı bir açıklama yaptı ve bundan sonra ezanların Türkçe okunacağı bildirildi. Bir de dünyaca ünlenen bir vatandaşımız vardı. 155 yaşındaki Zaro Ağa, Avrupa’da dolaştırıldıktan sonra İstanbul’a geldi.

(Devam Edecek…)