Para hırsı, nüfuzlu dostlar, çalınan hayatlar ve görmezden gelinen gerçekler… Sadece günümüz dünyasında değil, tarih boyunca insan hayatı çıkar ilişkilerine kurban edildi, insanoğluna nice felaketler yaşattı.
Bazen tarihin en büyük felaketleri, savaş meydanlarında atılan toplarla ya da gökyüzünden düşen bombalarla başlamaz. Bazen bir imza, görmezden gelinen bir uyarı, birkaç kişinin daha fazla para kazanma hırsı, binlerce insanın hayatına mal olabilir.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, 1720 yılında Fransa'nın Marsilya kentinde yaşandı. Üstelik bu felaketin başlangıcında ne bir savaş, ne de bir işgal vardı.
Bir gemi, biraz ipek kumaş ve yaklaşık 100 bin Ekü… Şimdiki değeri ile 100 bin Euro değerindeki ticari yük ve o yük yaklaşık 120 bin insanın hayatına mal olacak büyük bir felaketin fitilini ateşledi.
***
Yıl 1720… Doğu Akdeniz limanlarından hareket eden Grand Saint-Antoine ticaret gemisi, 25 Mayıs günü Marsilya Limanı'na ulaştı. Geminin ambarında Suriye ve Doğu Akdeniz limanlarından getirilen ipekli kumaşlar, pamuklu dokumalar ve değerli ticari mallar bulunuyordu.
Yükün değeri yaklaşık 100 bin Eküydü. Ancak yolculuk hiç de sıradan geçmemişti. Sefer sırasında aralarında gemi cerrahının da bulunduğu 8 kişi hayatını kaybetmişti. Üstelik Livorno Limanı'nda gemide hastalık şüphesi nedeniyle endişeler yaşanmıştı.
Dönemin sağlık kuralları açıktı; şüpheli gemiler karantinaya alınmalı, mürettebat ve yükleri gerekli sağlık kontrollerinden geçirilmeden şehre sokulmamalıydı. Fakat ortada çok önemli bir sorun vardı. Değerli kumaşların, Temmuz ayında düzenlenecek Beaucaire Fuarı'na yetiştirilmesi gerekiyordu. Ticari çıkarlar sağlık tedbirlerinin önüne geçti. Gemi sahipleri ve nüfuzlu tüccarlar devreye girdi. Yetkililerin aldığı kararlarla karantina uygulaması gevşetildi. Gemi ve yükü, normal şartlarda uygulanması gereken sıkı izolasyon koşullarından kurtuldu.
Daha da vahimi, kumaşların bir bölümü karantina alanından çıkarılarak şehre ulaştırıldı. Oysa gemi, yalnızca kumaş taşımıyordu. Beraberinde ölümcül bir tehlike de getirmişti.
Haziran 1720… Marsilya'da ilk ölümler görülmeye başladı. Başlangıçta tehlikenin boyutunu anlayamayanlar oldu. Ancak hastalık kısa sürede yayıldı. Özellikle kumaşlarla temas eden hamallar, terziler ve ticaretle uğraşanlar arasında ölümler çoğaldı.
7 Temmuz'da sağlık görevlileri, veba belirtilerini açıkça tespit etti. Genç hekim Jean-Andre Peyssonnel’de tehlikeyi yetkililere bildirdi. Ancak uyarılar yeterince dikkate alınmadı. Hatta salgının gerçek boyutunun, halktan gizlenmeye çalışıldığına ilişkin tarihî kayıtlarda bulunuyor. Yetkililer, ticari kaygılarla başlayan yanlış kararların sonuçlarını kabullenmekte gecikmişti.
Ama artık çok geçti!
***
Salgın sokaklara, evlere ve mahallelere yayıldı. Ağustos ve Eylül aylarında ölüm sayıları korkunç boyutlara ulaştı. Bazı günler binin üzerinde insan hayatını kaybetti. Hastaneler doldu, sağlık görevlileri hastalandı. Cesetleri kaldıracak insan bulmak bile güçleşti.
Marsilya'da yaklaşık 40-50 bin kişi yaşamını yitirdi. Salgın, Provence bölgesindeki çok sayıda yerleşim yerine yayıldı ve toplam can kaybı yaklaşık 120 bine ulaştı. Bir gemi dolusu ticari malın kurtarılması uğruna alınan kararların bedelini, masum insanlar canlarıyla ödedi. Felaket Marsilya ile sınırlı kalmadı. Veba, Provence bölgesinin farklı yerleşimlerine doğru ilerledi. Salgının başka bölgelere ulaşmasını engellemek için 1721 yılında tarihe geçen bir önlem alındı.
Kırsal bölgeye yaklaşık 20 kilometre uzunluğunda taş bir duvar inşa edildi. Bugün Fransızcada Mur de la Peste, yani Veba Duvarı olarak bilinen bu set, Comtat Venaissin ve Avignon çevresindeki toprakları korumak amacıyla yapıldı. Yaklaşık 500 işçinin inşa ettiği duvarın üzerinde gözetleme kuleleri ve askerî kontrol noktaları bulunuyordu. Bin kadar asker bu hattı korumakla görevlendirildi. İzinsiz geçişlere karşı, ölüm cezasına kadar varan sert yaptırımlar uygulanıyordu.
***
İnsanlar bir tarafta hastalıktan kaçmaya, diğer tarafta salgının yayılmasını engellemeye çalışıyordu. Ancak bütün bu önlemlere rağmen salgın, bölgedeki yerleşimleri etkilemeye devam etti. 1721 yılında Avignon’da, hastalığın ulaştığı şehirlerden biri oldu.
Veba salgını 1722 yılına kadar etkisini sürdürdü. Taş duvarlar örüldü, askerler nöbet tuttu, şehirler karantinaya alındı. Ama hiçbir duvar, zamanında alınmayan tedbirlerin yarattığı felaketi bütünüyle geri çeviremedi.
İnsanoğlunun birbirine yaptığı zulümden öte kötülük yoktur. Yani ne bundan önce, ne de bundan sonra; tarih değişir ama insanın hırsı her ne olursa olsun asla değişmez!