20. yüzyılın ilk ve tarihin en büyük nükleer kazası olan Çernobil Nükleer Santrali reaktör kazasının üzerinden, 26 Nisan günü itibariyle tam 35 yıl geçecek. Ukrayna’nın başkenti Kiev''in 140 kilometre kuzeyinde bulunan Çernobil kentindeki nükleer güç reaktörünün 4. ünitesinde meydana gelen patlama ve yangının ardından, atmosfere büyük miktarda radyoaktif madde salındığı 30 Nisan 1986 günü tüm dünya tarafından öğrenilmişti.

Çernobil Kazasının Sebebi


1986’daki kaza, Çernobil Nükleer Santrali’nde her biri 1000 Megawatt gücünde olan dört reaktörün hatalı tasarımının yanı sıra, reaktörlerden birinde deney yapmak için güvenlik sisteminin devre dışı bırakılıp peş peşe hatalar meydana gelmesi nedeniyle oldu.

Yapılan test, bu tür reaktörlerin kararlı çalışamadığı çok düşük güç seviyesindeydi (radyoaktif maddelerin "kararsız" olması, nasıl bir davranış göstereceğinin bilinmemesi ve kontrol edilememesi anlamına geliyor) ve bu seviyede reaktörün güvenlik sistemlerinin devreye girmemesi için, sorumlu operatörler, normalde yapmamaları gerektiği halde acil durum kapama sistemini devre dışı bırakmışlardı.

Deneyin amacı, reaktörün çalışması aniden durdurulduğunda, buhar türbinlerinin daha ne kadar süreyle çalışmayı sürdüreceğini ve böylece ne kadar süre acil güvenlik sistemine güç sağlayabileceğini öğrenmekti. Ancak acil güvenlik sinyali bağlantıları kesilmiş halde türbinlere giden buhar akışı durdurulduğu için, dolaşım pompaları ve reaktörün soğutma sistemi yavaşladı. Yakıt kanallarında ani bir ısı yükselmesi görüldüğünde ise reaktörü kapatacak ve soğutma sağlayacak sistemler devre dışındaydı. Bu affedilmez hata, buhar basıncının artmasına ve bu yüzden oluşan buhar patlamasıyla birlikte çatının çökmesine yol açtı.

Patlamanın ayrıntıları tam olarak bilinmemekle birlikte, denetim dışı bir çekirdek tepkimesinin gerçekleşmiş olduğu anlaşılıyor. Üç saniye içinde reaktörün gücü %7''den %50''ye fırladı. Yakıt parçacıklarının soğutma suyuyla karşılaşması, suyun bir anda buhara dönüşmesine yol açtı. Reaktördeki zirkonyum ve grafitin yüksek sıcaklıktaki buharla karşılaşması sonucu oluşan hidrojen yanarak bütün santralı alevler içinde bıraktı. Reaktör içindeki sıcak grafit doğrudan atmosferle temas ederek, oksijenle reaksiyona girip yanmasıyla reaktör kalbi bütünlüğünü kaybetti ve bu tür Rus reaktörlerinde (RMBK-1000) koruma kabuğunun da olmaması nedeniyle, radyoaktif maddeler dışarı salındı.

Kazanın Etkileri
Çernobil’deki patlama sonucunda 31 kişi hayatını kaybetmişti, ancak radyoaktif maddelerin etkisi uzun yıllar içinde görüldüğü için bu felaketten etkilenen kişi sayısı tam olarak bilinmemekle beraber, 7 milyon kişinin zarar gördüğü söyleniyor.

En yüksek radyasyon dozlarına, sayıları bini bulan acil durum çalışanları ve Çernobil personeli maruz kaldı. Çalışanların bazıları için maruz kaldıkları dozlar öldürücü oldu. Zaman içinde Çernobil'de çalışan kurtarma personelinin sayısı 600 bini buldu ve bazıları çalışmaları boyunca yüksek düzeyli radyasyona maruz kaldılar. Çocukluk tiroid kanseri, kazanın en önemli sağlık sorunlarından birisi. Kazanın ardından ülkemizde de, Doğu Karadeniz Bölgesi'nde kanser vakaları artış gösterdi. Ancak uzmanlar, kanser vakalarının kazayla ilgili olup olmadığının bilinmediğini vurgulasa da, bölgede yayılan radyasyon nedeniyle kanser vakalarının artacağı öngörülmüştü.

Milyonların kaderini değiştiren kaza sonucu, Hiroşima ve Nagasaki’ye atılan atom bombalarının yaklaşık 200 katı kadar radyoaktif madde atmosfere salındı. Kazadan sonra kuzey yarımküredeki hemen her ülkede radyoaktif kirlilik görüldü. Ancak rüzgârın yönü ve yağışlar nedeniyle bazı ülkeler radyoaktif maddelerden daha fazla etkilendi. Dönemin Sovyet topraklarının yanı sıra İskandinavya da yoğun oranda radyoaktif kirliliğe maruz kaldı. Çernobil’den kaynaklanan radyoaktif serpinti 160 bin kilometrekare toprağı kirletti. İngiltere’de de günümüzde bile bazı çiftliklerde "Çernobil kontrolleri" yapılıyor.

Araştırmalarda ilk yıl doz açısından en fazla radyoaktiviteye maruz kalan Avrupa ülkesi Bulgaristan olarak belirlenmişti. Avrupa’nın neredeyse tamamı, Türkiye, Kıbrıs, Suriye ve hatta Çin, Japonya, ABD ve Kanada bile Çernobil kazası sonrasında radyoaktif serpintiye maruz kaldı.

Çernobil kazasında insan hataları ve reaktör tasarımındaki olumsuz yönler kazanın oluşumunda çok büyük rol oynadı. Bir deney yapmak uğruna, reaktörün emniyet sistemleri devreden çıkartıldı ve güvenlik felsefesinde belirlenen çalışma şartlarının dışına çıkıldı.

Kaynak: Wikipedia, BBC, TAEK, NTVMSNBC, Focus Dergisi, turkcebilgi.com