Adana’da karşılaştığımız her eser, bizden öncekilerin karnesidir. Geleceğin karnesi ise bu gün yapmış olduklarımızdır. Bu karne bazen kırıklarla doludur. Bir şehrin enerjisini ve kaynaklarını heba etmek, karnenin kırık tarafında yer alır.
Adana kentinde yapılmış / Yapılmamış eserlerin karnesini tarih verir.
Bu günü değerlendirirken, bu günün siyasilerini alkışlamak tarihin hiçbir döneminde kalıcı ölçü olmamıştır.
Bu gün Adana’da yapılanları tarih değerlendirecektir.
Bu gün sizinle Adana’ya eserleri ile damga vurmuş ve Adana Tarihi’ne mal olmuş bir Belediye Başkanı’ndan söz edeceğim: Turhan Cemal Beriker…
Bu gün Adana’dan Mersin’e giderken “Turhan Cemal Beriker” Bulvarı bizi yolcu eder; Mersin’den Adana’ya geldiğimizde de aynı bulvar karşılar.
Adana ile Mersin’i Bulvarın adı ile birleştiren Turhan Cemal Beriker, gerçekte 12 Yıl Adana Belediye Başkanlığı yaptıktan sonra VI ve VII Dönem İçel (Mersin) Milletvekilliği yapmıştır.
Bu iki şehrin kardeşliği ve birliği temelini kendi şahsında atmıştır.
Harp Gümüş Liyakat ve Kırmızı Şeritli İstiklal Madalyası sahibi Turhan Cemal Beriker, 1926 yılından 1938 yılına kadar Adana Belediye Başkanlığı görevini üstlenmiştir.
Kurtuluş Savaşı’nın canlı tanığı olduğundan dolayı, bu toprakların özgürlüğünü, yeri malların değerini, kalkınmanın, ekonomik ve siyasal özgürlüğün ne denli büyük bir meziyet olduğunu bilenlerdendir. Bu nedenle kamu kaynaklarının değerlendirilmesi ve kente katkı bulunma inancının kutsallığını daima ön planda tutmuştur.
(Esasında hayatı bir destandır – o dönemde yaşayan bir çok insan gibi – konumuz bu olmadığı için detaylara girmek istemiyorum)
1926 Yılında Belediye Başkanlığı görevini Ali Münif Yeğenağa’dan devraldıktan sonra çalışmalara hızla devam etmiştir. 1934 yılında yeniden seçim yapılacağından Mart Ayında Belediye Meclisi son toplantısını yapmıştır. (Türksözü 30 Nisan 1934) Bu toplantıda bazı kararlar alınmış ve Turan Cemal Beriker son dört yıllık icraatlarını anlatmıştır.
ADANA’NIN 1934 YILI SORUNLARI
Beriker Şehir Meclisinin bu son toplantısında:
“…Arkadaşlar; şehrimizde yapılacak işler hakkında Belediyeler Kanunu gereğince beş yıllık bir mesai programı yapılmış idi. Yıllara ayrılan ve nihayet 1936 yılında Bitirilmesi planlanan programda şu işler bulunmaktadır.
1 – Gazi Meydanı ve Heykelli bir park. (Bugünkü Atatürk Parkı)
2 – Yollar ( Atatürk Caddesi’ne o yıllar “asfalt cadde” denmekte idi)
3 – Stadyum ( Adana 5 Ocak Stadyumu, 1938 yılında hizmete girmiştir. 24 Ocak 2014 tarihinde adı 5 Ocak Fatih Terim Stadyumu olarak değiştirilmiştir.) )
4 – Mezarlık Tesisi 5 – Umumi Helalar İnşası 6 – Umumi Pazar Yerinin Tanzimi 7 – Şehrin İmar Planı 8 – Belediye Binası 9- Kanalizasyon Projesi 10 – Süprüntü Fırını 11 – Okuma Odası 12- Hal İnşaatı 13 – Çocuk Bahçesi 14 – Yazlık ve Kışlık Hamamlar 15 – Su Meselesi 16 – Şehir Tiyatrosu ve Sineması 17 – Müzayede Salonu 18 – Zahire Pazarının Yapılması 19 – Kanalizasyon işi
19 Madde ile özetlenen bu işler 1936 yılında bitirilmek üzere programlanmıştı ancak Beriker’in ifadesine göre: “Bilaahare iktisadi zaruretler sebebiyle bu maddeler arasında takdim ve tehir yapılmak suretiyle maddi imkan nispetinde bu programın tatbiki meclisi alinizce tasvip edildi…”
Peki bu işlerin hangileri yapılmış ve hangi aşamalarda kalmış onlara bakalım:
1 – Bu gün Atatürk Parkı ve Anıtı. Bu konudaki açıklamayı Adana’nın Hafızası dostum Nurettin Çelmeoğlu’na bırakalım. Yeni Adana Gazetesinde Atatürk Parkı için şunları yazdı: “O zamanlar, Atatürk demek, aynı zamanda Kurtuluş ve Cumhuriyet demekti… O halde, bu değerlerin de simgelendiği Atatürk Heykelli bir de anıt olmalıydı bu parkta… Yer aranırken, taranırken, Yeni İstasyon yolu üzerindeki Giritli Mahallesi´nin yeşilliği dikkat çekti. Yeşil-meşil ama, evler derme-çatma idi. Hatta birçok Adanalı burayı “Teneke Mahallesi” diye biliyordu. Hemen harekete geçildi. Giritli Mahallesi sakinlerine çoğu Döşeme´de olmak üzere yer tahsis edildi ve alan temizlenip park olarak düzenlemeye alındı. Kent yöneticileri, Ulu Önder´e layık bir eser olması için ellerinden geleni yapıyorlar ve bu arada ünlü Kent Plancısı herman Jansenn´e de, perspektifini buraya aldığım planı çizdiriyorlardı.”
2 – Dört yıllık süre içerisinde tamiratlar hariç Adana’ya yeni yollar yapmak için 214 Bin TL harcanmıştır.
3 – Stadyum Yapılmıştır. (Ancak Stadyum’un açılışı 1938 yılında gerçekleşmiştir.)
4 – Adana Asri Mezarlık yeni bir arsa istimlak edilmiş, bu arsaya yeni tesisler yapılacaktır.
5 – Umumi Tuvaletlerin yapımı: Yağ Cami, Kuruköprü, Ulucami civarında olanlardan başka Siptillerde ve Taş Köprü civarında olmak üzere yeniden iki adet hela yapıldığı gibi şu günlerde Yeni İstasyon Dört Yol ağzında bir tane daha yapılacaktır.
6 – Umumi Pazar mahalli için 35 bin metre murabba arsa istimlak edilmiştir.
7 – Kasaplar için güzel bir hal yapılmıştır.
8 – Çocuk oyun yeri Amerikalılardan devir alınarak faaliyete konulmuştur.
9 – Su meselesi için ilgililerce ciddi temaslara girişilmiş ve ytgun gelecek bir şekil kabul edilerek işe başlanması kaçınılmazdır.
10 – Müzayede salonu açılmıştır ve günden güne rağbet artmaktadır.
1934 Yılının Mart ayında liste halinde sunulan bu hizmetlerden başka açıklamalarda yapılmıştır:
Adana’da ilk kez Kanara yapılmaktadır; orada mükemmel bir fidanlık tesis edilmiştir.
Caddelere 1.300’ü geçen muhtelif ağaç dikilmiştir.”
MERSİN LİMANINA ORTAKLIK
Adana Belediyesi’nin Mersin Limanına ortak olduğunu öğreniyoruz. 29 Ağustos 1927 tarihinde Mersin, Tarsus, Seyhan, ve Ceyhan Belediyeleri ile Mersin Ticaret Odası ile Mersin Özel İdaresi bir araya gelerek “Mersin Liman Şirketi”ni kurmuşlardır.
Şirket 200.00TL sermaye ile kurulmuş ve Seyhan (Adana) Belediyesinin hissesi %20 OLUP 40.000 TL’dir.
İşte belediye 1934 yılında bu sermayenin ^% 75’i olan 30.000 TL’yi ödemiştir.
İLLER BANKASININ ORTAĞI
Adana Belediyesi 1933 yılında Atatürk’ün isteği üzerine 15. Milyon TL sermaye ile kurulmuş olan İller Bankası’nın ortaklarından biri de Adana Belediyesidir. Adana Belediyesi bunun için de sermaye payı olarak İller Bankası’na 31.000 TL ödeme yapmıştır.
Esasında bu iki konu da derinlemesine araştırmayı hak etmektedir.
Sadece bu iki konu bile Mustafa Kemal Atatürk’ün ne denli uzak görüşlü olduğunun maddi kanıtıdır.
Hem ülke ekonomisine katkı koymak ve hem de kamu kurumu olan belediyelere kaynak yaratmak suretiyle, halka hizmet etmelerini sağlamak ancak yurtsever düşüncelerin ürünü olabilir.
Bu gün Mersin Limanı’nın karları kime aittir bilemiyorum.
Yazıyı Belediye Başkanı Turhan Cemal Beriker’in kapanış sözleri ile bitirmek istiyorum:
“İşte arkadaşlar, meclisi aliniz şehir halkından aldığı vekaleti bu kadar kısa bir müddet içinde o kadar ağır şartlar ve imkansızlıklar arasında bu derece başarabildi.
Belki daha fazlası yapılabilirdi diyenler bulunabilir. Fakat daha iyisini ve daha mükemmelini, inkilabımızın yetiştirdiği genç Türk neslinden bekleyeceğiz. Ve hepimiz onların daha mütekamil ve daha enerjik hamlelerle bu şehri medeniyet yolunda en ileriye götüreceklerinden eminiz…”
Ben de öyle temenni ediyorum/dum…